Fas’ta kırsal öfke

EVA TAPIERO

Çeviri: IŞIL GÜRCAN

“Çeri domates, kokteyl domates, tatlı biber, acı biber…” 47 yaşındaki Touria Jaouhar, her gün birer kiloluk filelere doldurup paketlediği sebze ve meyvelerin isimlerini birer birer sayıyor. Kendisinin meslek yaşamını, Souss-Massa bölgesinin başkenti Agadir’in güney çeperinde, orta ölçekli bir şehir olan Ait Melloul’da, tarım sektörü çalışanları için kültürel etkinlikler düzenleyen mütevazı bir dernek binasında dinliyoruz. Kasım ayının bu pazartesi günü haftalık izin günü olduğu için derneğe gelebilmiş. Diğer günlerde, makinesinin başına geçiyor ve tam 14 saat ter döküyor. Yorucu bir iş. “Makinenin başındayken dikkatli olmam gerekiyor; bazen uykudan düşecek gibi oluyorum ama bir parmağımı kesme riskim var” diyor. Bu yoğun temponun bir sonucu da işyerine yakın bir ev kiralamak zorunda kalmış olması. Çünkü çalıştığı şirketin sağladığı servis, annesi ve çocuklarıyla paylaştığı küçük evin bulunduğu şehir dışındaki mahalleye kadar gitmiyor. Ayda 500 dirheme (46 Avro) kiraladığı küçücük bir odada kalıyor; ailesini yalnızca izin günlerinde görebiliyor. “Çocuklarımla birlikte yaşayamamak beni üzüyor ama artık büyüdüler ve ben hep böyle yaşadım. Alışkınım; onları annem büyüttü” diye konuşuyor.

Saatte 17 dirhem, yani 1.50 Avro’nun biraz üzerinde bir ücret alan muhatabımız, zorlu çalışma koşulları konusunu geçiştirmiyor; ancak özellikle verdiği mücadelelere vurgu yapıyor. On yılı aşkın bir süre önce önemli bir kazanım elde etmiş; sigortalı olarak kayda geçirilmiş ve kıdeminin tanınmasını sağlamış. Emeklerinin yasal olarak tanınmasını isteyen onlarca çalışma arkadaşıyla birlikte iş bırakma gibi çeşitli eylemlerle oluşturdukları baskı, bugün Fas’taki Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (CNSS) sunduğu haklardan yararlanmalarını sağlamış.

Bu, Souss-Massa’da sıkça görülen bir eylem biçimi. Fas’ın en büyük tarım bölgelerinden biri olan bu bölge, meyve ve sebze üretiminde alanında birinci sırada. (1) Turfanda sebze ihracatının yüzde 85’ini, narenciye ihracatının ise yüzde 65’ini tek başına karşılıyor; başlıca pazar ise Avrupa. (2) bölgesel üretimin büyük kısmı ülke dışına gönderiliyor ve ihracat hacmi 2015’ten bu yana artış gösteriyor; yıllık ortalama büyüme oranı yüzde 6.2. (3) Bu eğilim, 2008’de dönemin Tarım Bakanı, bugünün ise başbakanı olan Aziz Ahnuş tarafından başlatılan Yeşil Fas Planı ile daha da hız kazandı. 2003-2007 yılları arasında Souss-Massa Bölge Başkanlığı da yapan iş insanı Ahnuş, bu projenin hazırlanmasını danışmanlık firması McKinsey & Company’ye emanet etmişti. Resmi olarak iki “sütun” üzerine inşa edilen planın ilk ayağı “yüksek katma değerli modern tarımın geliştirilmesini”, ikinci ayağı ise “küçük ve orta ölçekli tarıma dayanışma odaklı destek sağlanmasını” hedefliyordu. Ancak çok sayıda gözlemci, ihracata odaklanan bu tarım modelini, ülkeye gerçek bir gıda egemenliği sağlamadığı gerekçesiyle eleştiriyor. (4)