İki dev çekişiyor, Kongolular eziliyor

FANNY PIGEAUD

İsviçreli emtia ticareti devi Glencore, 3 Şubat 2026 günü yaptığı bir açıklama ile Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki (DKC) madencilik varlıklarının yüzde 40’ını, Ekim 2025’te kurulan Amerikan kamu-özel konsorsiyumu Orion CMC’ye satmak istediğini duyurdu. Bir gün önce, Kanada merkezli Ivanhoe Mines adlı şirket, Kongo’daki Kipushi madeninden çıkardığı çinkoyu, Beyaz Saray tarafından bir gün önce başlatılan stratejik rezerv girişimi Project Vault’a sağlamaya hazır olduğunu açıkladı. Demokratik Kongo Cumhuriyeti Devlet Başkanı Felix Tshisekedi 4 Şubat’ta, tedarik kesintisi riskinin yüksekliği ve uygulanabilir ikamelerin yokluğu nedeniyle “kritik” olarak nitelenen mineraller üzerine Washington’da düzenlenen uluslararası toplantıya katıldı. Ardından, Amerikan siyaset sınıfının her yıl düzenlediği Ulusal Dua Kahvaltısı’nda hazır bulunan Tshisekedi, ABD Başkanı Donald Trump tarafından “önemli bir bir iş ortağı” olarak tanıtıldı.

ABD burada iki hedef güdüyor: Stratejik olarak değerlendirilen ikmal zincirlerini güvence altına almak ve medya – araştırma kuruluşu China-Global South Project’in Afrika editörü olan Çin – Afrika ilişkileri uzmanı Christian Géraud Neema Byamungu’nun belirttiği gibi “Çin’in zaten sahip olduğu alanın ötesine yayılmasını” engellemek. Covid-19 pandemisinin, ulusal sanayinin kritik minerallerin tedariki konusunda büyük ölçüde Pekin’e bağımlı olduğunu fark eden Joe Biden yönetimi karşı atağa geçti; zira Çin’in “artık çıkarımdan işlenmesine kadar değer zincirinin büyük bölümünü kontrol ediyor, madencilik üretiminin yaklaşık yüzde 60’ını, arıtma kapasitesinin yüzde 85’inden fazlasını ve kalıcı mıknatıs üretiminin yüzde 90’ından fazlasını elinde tutuyordu”. (1) Kongo Demokratik Cumhuriyeti topraklarının altı ise enerji dönüşümünün küresel sanayi ihtiyaçlarını değiştirdiği bu bağlamda, adeta Ali Baba’nın mağarasını andırıyordu: Dünya kobalt rezervlerinin yüzde 70’ini barındıran ülke, aynı zamanda altın, elmas, çinko, manganez, nikel, kalay, tungsten, tantal ve lityumla da dolu.

Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nin madencilik sektöründe uzun bir süre boyunca varlık gösteren ABD, üretim maliyetlerinin yüksekliği ve yerel madencilik kanunundaki düzenlemelerin elverişsiz olduğu gerekçeleriyle 2000’li yıllar boyunca bölgeden kademeli olarak çekildi. Çin ise on yıllık çatışma ve istikrarsızlığın ardından yeniden inşa yolları arayan ülkeye aynı dönemde yerleşti. Batılıların kademeli ve koşullu yardımlar teklif ettiği ülkeye Çin, maden kaynaklarına dayanan ancak siyasi şartlar içermeyen, devasa, hızlı ve doğrudan destekler sunuyordu. 2007 yılına gelindiğinde Kinşasa ve Pekin arasında “maden karşılığı altyapı” anlaşması imzalandı: Çin, ülkenin güneydoğusundaki bakır ve kobalt yataklarına erişim karşılığında yollar, hastaneler, okullar için finansman sağlayacaktı. Asya devi, ABD’lilerin zaman zaman istemeden de olsa yaptığı katkılar sayesinde ülkedeki konumunu daha da sağlamlaştırdı. Mali sıkıntılar yaşayan Amerikan şirketi Freeport – McMoRan, dünyanın en büyük kobalt ve bakır madenlerinden biri olan Tenke Fungurume’deki hisselerini, 2016 yılında Çinli China Molybdenum (CMOC) grubuna sattı. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nden (CSIS) Gracelin Baskaran, bunun “ABD’nin Afrika’da yaptığı muhtemelen en büyük ticari hata” olduğunu belirtiyor. (2) ABD Yurtdışı Yatırım Ajansı’na göre Çin şirketleri, Kongo Demokratik Cumhuriyeti’ndeki “kritik mineral üretiminin yüzde 80 kadarına sahip veya bunları işletiyor” ve bu üretimin büyük bölümü kısmı işlenmek üzere Çin’e gönderiliyor. (3)

‘GÜVENLİK İÇİN
MADEN’ ANLAYIŞI
VE YENİ ANLAŞMALAR