HAZAL OCAK
On binlerce kişinin yaşamını yitirdiği, yüzbinlerce insanın evini kaybettiği büyük 6 Şubat depreminin üzerinden tam üç yıl geçti. Son üç yılda yaşananlar, bölgedeki tek felaketin deprem olmadığını ortaya koydu. Bölge sakinleri hâlâ yaşamsal tehditlerle yüz yüze. En büyük ve en gizli tehditlerden biri ise hava kirliliği.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın yayımladığı resmi verilere göre depremden en çok etkilenen beş ilde hava kirliliği sağlık sınırlarının kat ve kat üzerinde. en çok bebekleri, çocukları, gebeleri, yaşlıları ve kronik hastalığı olan yurttaşları etkiliyor. Temiz Hava Hakkı Platformu’nun (THHP) verilerine göre bölgede solunum yolu şikâyetlerinde belirgin bir artış gözleniyor. Partikül maddeler ayrıca kalp damar, beyin ve sinir sistemi, böbrek hastalıklarına ve kanserlere yol açabiliyor.
Bakanlık, hava kirliliğinin en önemli göstergelerinden biri olan partikül madde (PM10) düzeylerini yıllık ortalama sınır değer 40 mikrogram/metreküp olarak belirledi. Yine bakanlığın hava kirliliği ölçüm istasyonlarının verilerine göre, Kahramanmaraş’ın Elbistan ilçesinde 3.2 kat, Malatya ve Osmaniye’de 2.8 kat, Hatay’da ise 2.5 kat üzerinde ölçümler yapıldı. Tabi bu değerler bakanlığa ait ölçüm yapan istasyonlara ait. Bir de ölçüm yapılmayan istasyonlar var. Konuyla ilgili uzun zamandır çalışmalar yapan Temiz Hava Hakkı Platformu’nun koordinatörü Deniz Gümüşel ile bu verilerin ne ifade ettiğini konuştuk.
Toplam kaç tane istasyon var ve kaçında ölçüm yapılmıyor?
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı veri tabanından edindiğimiz verilere göre, Hatay’da deprem öncesi dönemde çalışan 6 istasyon bulunuyordu. Bunlar, Antakya, İskenderun, İskenderun Merkez, Mustafa Kemal Üniversitesi, Samandağ ve Vali Kavşağı istasyonlarıydı. Bu istasyonlardan sadece ikisine dair 2025 yılı verilerine kamuoyuna açık biçimde ulaşılabiliyor. Geri kalan 4 istasyonda ölçüm yapılıp yapılmadığı, yapıldıysa hava kirleticilerinin düzeylerinin ne olduğuna dair kamuya açık veri bulunmuyor. Kahramanmaraş’ta ise normalde dört istasyon bulunurken 2025 yılı boyunca sadece ikisinden veri alınabilmiş. Şehir merkezindeki iki istasyondan (Dulkadiroğlu ve Kent Meydanı) hiç veri bulunmuyor. Yani depremde en çok yıkıma uğrayan toplam 5 ilde, sadece 8 istasyonda hava kalitesi ölçümü yapılmış. Oysa deprem öncesinde bu illerde faal 14 istasyondan veri alınabilmekteydi.
İstasyonlarda ayrıntılı bir ölçüm yapılıyor mu?
Verileri kamuya açık paylaşılan istasyonlara baktığımızda esas olarak PM10’un ölçüldüğünü görüyoruz. Bu çok yetersiz bir izleme. Oysa insan sağlığı açısından kritik olan PM2.5, özellikle trafik ve doğalgaz kullanımından ortaya çıkan azot dioksit, en önemli kaynağı kömür olan kükürt dioksit de mutlaka takip edilmeli. Hatay’da veri bulunan iki istasyondan İskenderun istasyonunda sadece PM10 (çapı 10 mikrondan küçük partikül maddeler) ölçülürken, yüksek düzeyde kansere neden olma riski taşıyan PM2.5 (çapı 2.5 mikrondan küçük partikül maddeler), azot dioksit ve kükürt dioksit gibi pek çok sağlık sorununa yol açan gazlar ise ölçülmemiş görünüyor. İskenderun Merkez istasyonunda ise sadece PM10 ve azot dioksit ölçülüyor. Öte yandan Türkiye’nin iki en büyük termik santralinin etkisi altındaki Kahramanmaraş Elbistan’da PM2.5 yıl boyu ölçülmemişti. PM2.5 özellikle termik santraller ve sanayi tesislerinde fosil yakıtların en çok da kömürün yakılması sonucu ortaya çıkıyor.
Çalışmalarınıza göre bölgedeki hava kirliliği neden kaynaklanıyor?
2023, 2024 ve 2025 yıllarında dönemsel olarak Hatay Antakya’da THHP’nin sensör tipi hava kalitesi ölçüm cihazı ile yaptığımız ölçümlerde hava kalitesinin özellikle enkaz depolama sahaları, beton santralleri ve yoğun inşaat faaliyetlerinin olduğu bölgelerde sağlıksız seviyede kötü olduğunu tespit ettik. Elbistan’da da 6 Şubat’ta gündüz saatlerinde yaşanan deprem çok büyük bir hasar bırakmıştı. Bunun Elbistan’da hâlâ devam eden yıkım ve inşaatlarla, hâlâ altyapısı tamamlanmamış kent için yollarla rahatlıkla tespit edilebiliyor. Öte yandan Elbistan’ın hava kalitesini en çok etkileyen etmenlerden biri de bölgedeki iki büyük termik santral. Afşin Elbistan A ve B santrallerinin ilki 40 yılı aşkındır, diğeri ise 20 senedir faaliyette. Üstelik A santralinin filtre ve baca gazı arıtma tesisleri hâlâ tamamlanmış değil. Oysa bu tesisler 2019 yılı sonuna kadar inşa edilip işletmeye alınmalıydı.
