Aynadaki canavar

EUGÉNIE MÉRIEAU

Paris 1 Panthéon – Sorbonne Üniversitesi’nde anayasa hukuku alanında öğretim üyesi, “Constitution” (Anamosa, 2025) kitabının yazarı.
Çeviri: DİLAN YAVUZ

İlk bakışta, Fransa ve Rusya birbirine tamamen zıt görünüyor. En başta politik – ekonomik sistemleri: Paris’in liberal kapitalist piyasa rejimine karşılık, Moskova devlet denetimi altındaki oligarşik bir sistem uyguluyor. Ardından jeopolitik duruşları: Fransa, ABD hegemonyası altındaki bir dünya düzenine eklemlenirken, Rusya kendi çıkarlarına daha uygun olan çok kutuplu yeni bir dünya düzenini destekliyor. Son olarak da demokrasilerinin niteliği: Vladimir Putin’in Kremlin’e gelişinden bu yana Fransa’da dört cumhurbaşkanı görev yaptı; Putin ise sadece 2008 ile 2012 yılları arasında başbakanlık yapmak için Kremlin’den ayrıldı.

Ancak Fransa ve Rusya’nın yapısal olarak büyük benzerlikler gösterdiği bir nokta var: Hiper – başkanlık sistemleri ve özellikle askeri alanda otoriter bir sertleşmeye yol açan anayasal olanaklar. Bir örnek vermek gerekirse; Anayasa hükümleri açıkça aksini belirtmesine rağmen, (1) ordularının başkomutanı olan Fransız ve Rus cumhurbaşkanları, ülkelerini kendi takdirlerine bağlı şekilde silahlı bir çatışmaya sokma ve bu çatışmayı sürdürme yetkisine sahipler. Bunu, kendilerine bağlı olan ve fesih yetkisine de sahip oldukları parlamentonun görüşüne ihtiyaç duymadan, hatta aksi yönde görüş bildirmesine karşın yapabiliyorlar. Bu durum, Fransa’nın Rusya (ve Ukrayna) ile paylaştığı melez modelden kaynaklanıyor: General Charles de Gaulle’ün anayasal vizyonundan miras kalan ve büyük ölçüde Weimar modelinden esinlenen yarı başkanlık sistemi…

Siyaset bilimci Maurice Duverger (2) tarafından ortaya atılan “yarı başkanlık” terimindeki “yarı” kelimesi, yetkilerinin yarısından mahrum bırakılmış bir başkanı tanımlamak için kullanılmaz; başkanlık rejimine özgü kimi hükümler ile parlamenter rejime özgü bazı hükümleri bir araya getiren bir sistemi niteler: Somut olarak; bir yanda doğrudan genel oyla seçilen bir başkan, diğer yanda ise sadece parlamentoya karşı sorumlu olan bir hükümet vardır. 1919’da Weimar Cumhuriyeti’nde icat edilen bu model, 5. Cumhuriyet tarafından iki aşamada (1958 ve 1962) benimsendi. Rusya ise bu sistemi 1993’ten itibaren uyguluyor.