Siyasi tutuklu kimdir?

RÉMI CARAYOL

Paris yargısı, 2025’in çalkantılı Haziran ayı boyunca siyasal nitelikteki üç dava hakkında karar vermek durumundaydı. Temyiz Mahkemesi, silahlı soygun ve organize suç örgütü kurma suçlamalarıyla yargılanan Kanak Sosyalist Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLNKS) başkanı Christian Tein dahil beş Kanak (1) bağımsızlıkçının tahliyesini 12 Haziran günü onadı. 24. Ceza Mahkemesi ise 18 Haziran’da Gazze’deki soykırımda Avrupa’nın suç ortaklığını ifşa eden Troçkist Hareket Sürekli Devrim (RP) hareketinin iki üyesini yargılayacaktı ancak duruşma ertelendi. Temyiz Mahkemesi’nin 16. Dairesi de 1982 yılında Paris’te bir Amerikan diplomat ile bir Mossad ajanının Lübnan Devrimci Silahlı Fraksiyonları (LARF) tarafından öldürülmesinde suç ortaklığı bulunduğu için hüküm giyen Georges İbrahim Abdallah’ın tahliyesi hakkında karar vermek üzere ertesi gün toplandı. Bu dosyada da karar ertelendi; ancak Lübnanlı komünist militan birkaç hafta sonra nihayet serbest bırakıldı. Abdallah toplamda 41 yılını cezaevinde geçirmişti. Bu, Eski Kıta’daki bir siyasi mahkûm için olağanüstü uzun bir süre. Peki “siyasi tutuklu” kavramı tam olarak neyi ifade ediyor? Düşünce suçu veya sömürgecilik karşıtı mücadelenin suç sayılmasıyla birlikte, “siyasi mahkûm” kavramı gerçekten geri mi dönüyor?

Özgürlükten yoksun bırakma eyleminin siyasi boyutu nasıl belirlenir? Öncelikle, bu duruma yol açan karara ya da bu kararın nasıl uygulandığına bakılabilir. 1792’den 1798’e kadar önce Konvansiyon ve ardından da Direktörlük yönetimleri, siyasi mahkûmları Fransız Guyanası’nda kürek cezasına gönderiyordu. Eski rejimin Ateşli Odası’ndan (2) Devrim Mahkemesi’ne, Restorasyon Dönemi’nin özel yetkili mahkemelerinden Vichy rejiminin özel dairelerine kadar Fransa, avukat Maurice Garçon’un ifadesiyle “doğrudan doğruya olmasa bile en azından siyasetin gereklerinden esinlenen cezalar vermek üzere kurulmuş” (Le Monde, 29 Nisan 1961) birçok yargı makamı gördü. Avukat Garçon, Cezayir Savaşı sırasında Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle’ün girişimiyle Gizli Ordu Örgütü (OAS) üyelerini yargılayacak özel mahkemelerin kurulmasına karşı çıkmıştı. Bu mahkemelerin yerini 1963’te Devlet Güvenlik Mahkemesi aldı. Siyaset Bilimci Vanessa Codaccioni, Mayıs 1968’den itibaren hedef değiştiren bu mahkemenin “aşırı solculuğun, bağımsızlıkçılığın ya da Action Directe terörizminin bastırılmasına” yöneldiğini anmısatıyor. Siyaset bilimcinin vurguladığı gibi, bu aşamada iktidar yargı sürecinin tamamına egemendi: “Yaklaşık yirmi yıl boyunca binlerce aktiviste karşı harekete geçen savcılık, ‘siyasi iradenin kararlarını onaylayan bir noterden ibaretti’; sorgu hâkiminin işi ise sanığın özlük dosyasını oluşturmakla sınırlıydı. Yargı heyetindeki hâkimler geçici olarak atanıyor ve verilen talimatları yerine getirmedikleri takdirde hızla görevden alınıyordu.” (3)

François Mitterrand, 1981’de seçildikten sonra Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin de aralarında olduğu birçok istisnai düzenlemeyi kaldırdı. Avukat Antoine Comte gülümseyerek, “Sol, sanki elinde sihirli bir değnek varmış gibi bir anda siyasi tutukluları yok ediverdi” diyor. Vanessa Codaccioni ise bu mahkeme tarafından mahkûm edilenlerin özel statülerine bağlı olan avantajların da ortadan kalktığına dikkat çekiyor. Bunların arasında, “diğer tutuklulardan ayrı olarak özel bir cezaevinde ya da koğuşta tutulma, çalışmaya ya da üniforma giymeye zorlanmama, kendi aralarında daha kolay bir araya gelebilme ve daha düzenli ziyaretçi kabul edebilme” gibi imkanlar yer alıyordu. (4) Sol yönetim, 1982’de halk jürisinin olmadığı, sadece yargıçlardan oluşan özel bir ceza mahkemesi kurdu. Bu mahkemenin yetki alanı sağ tarafından 1986’da terör suçlarını da kapsayacak şekilde genişletildi. Bu mahkemenin yargıçları 1987 yılında, LARF’a destek verdiğini kabul eden ancak masum olduğunu savunan Abdallah’a, başsavcı tarafından on yıl hapis istenmesine karşın müebbet hapis cezası verdi.