SEVDA BİLGE TOPRAK
Tüm dünyanın aklında 2026 Dünya Kupası deyince bir sevinç gösterisi kalacak. Viking küreği… Norveç Milli Takımı’nın golcüsü Haaland’ın çaldığı davul eşliğinde formalarını terleten takım arkadaşlarının yanı sıra tribünlerdeki binler de küreklere asıldı… Tribünlerde adeta dev bir Viking Gemisi inşa edildi. Bu görüntü Dünya Kupası’nın da unutulmaz simgeleri arasına girdi. Sosyal medya akımına dönüştü. Viking kelimesinin anlamlarından birinin evden uzaklaşarak zafer kazanmak olduğunu hatırlarsak, aslında Norveç Milli Takımı’nın bu gösterisi tamamen yerli yerine oturuyor.
Ben de haziran ayı başında evden uzaklaşarak Oslo’ya seyahat ettim ve gene uzaklarda zafer kazanan bir ressamın müzesini gezdim. Munch Müzesi’ni gezerken ayaklarım beni ister istemez Dünyanın en ünlü tablolarından “Çığlık”a götürdü. Tabloya ilişkin şöyle bir araştırma yapmak istediğimde doğrusu şaşırdım, çünkü tabloyu görenlerin büyük bir yanılgıya kapıldığı yazılmıştı. Resmin ana kahramanının çığlık attığını düşünenlerin sayısının azımsanmayacak kadar olduğunu öğrendim. Oysa resmi ilk gördüğümdeki tepkim, acaba bu insan kimin ya da neyin çığlığına kulaklarını kapatmak istiyordu? Olmuştu.
Çığlık tablosunun değişik versiyonları Oslo’daki iki müzede sergileniyor. Biri Ulusal Müze diğeri ise ressamının adını taşıyan Munch Müzesi… Munch Müzesi’nde bu tablonun siyah beyaz ve renkli versiyonlarını bir arada görebilirsiniz, uzun uzun tabloları seyredebilirsiniz. Ama “Çığlık” karşısında geçirdiğiniz süre uzadıkça siz de o tablonun içindeki hüznü, melankoliyi ve kaygıyı içinizde büyütürsünüz…
Munch, pek çok sanatçının yaşadığı gibi zorlu koşullarda yaşamış, beş yaşında annesini ardından kendisine annelik yapan ablasını kaybetmiş. Katı kuralları olan dindar, saplantılı bir babanın yanında büyümüş. Fırtınalı ve ayrılış hikayesi kanlı bir son da barındıran hayatında ölüm, kaygı, korku, hastalık hiç eksik olmamış… Kendi ifadesiyle: “Beşiğimin başında hastalık, delilik ve ölüm vardı. Hayatım boyunca da beni takip ettiler.”
Mühendislik eğitimini yarıda bırakıp Oslo’daki Kraliyet Sanat Okulu’na gitmiş. Radikal ve anarşit yazar Hans Jaeger ile tanışmış. Onun “Kendi hayatını yaz / çiz” felsefesinden etkilenip kendi deneyim ve hissiyat dünyasına yönelmiş. Berlin’de 1892’de açtığı sergi büyük bir olaya yol açmış. Resimleri çiğ ve vahşi bulunmuş, sergi kapatılmış. Ama bu olay onu Avrupa’da üne kavuşturmuş.
Aşk, kaygı, ölüm ve kıskançlık temalı eserlere yönelmiş. “Çığlık”, “Vampir”, “Madonna ve Kül” tabloları bu döneme ait. Ama kendisi de büyük bir çöküş yaşamış. Alkol, halüsinasyonlar ve ağır depresyon nedeniyle Danimarka’da psikiyatri kliniğinde 8 ay tedavi görmüş.
ÇIĞLIK’IN İÇİNDEKİ
ÇIĞLIK: ANCAK
BİR DELİ ÇİZEBİLİR
1863 doğumlu Edward Munch, dışavurumculuğun en büyük temsilcilerinden biri kabul ediliyor. Çığlık tablosunun tarihi 1893… Ressam henüz 30 yaşında… Ne var ki pek çok eserinin yol açtığı tepkiler gibi Çığlık da bazı kesimlerin sert tepkisiyle karşılaşmış. Hatta eleştiriler bir dönem o kadar artmış ki ressamın akıl sağlığının yerinde olmadığı hastaneye kapatılması gerektiği bile savunulmuş. Burada önemli bir ayrıntıya yer vermemiz gerekir: Çığlık tablosunun sol üst köşesinde bir not bulunur: Notta “Ancak bir deli tarafından çizilebilir” yazar. Notun önce tabloya zarar vermek isteyenlerce yazıldığı düşünülmüş. Ancak yapılan incelemeler Munch’un bu gizli notu yazdığına olan inancı desteklemiş. Ressamın ilk dönem eleştirilerinden çok etkilenmiş olduğu için tabloya bu notu eklediğine inanılmış olsa da ikinci bir seçenek daha var: Bu kadar çok kaygı ve korku yaşayan ressam belki de zaman zaman gerçekten bir deli olduğuna inanmış ancak bunu sesli olarak söyleyememişti. Belki bu gizli itiraf Çığlık tablosunun içindeki bir çığlıktı. Kabullenilmesi zor, itiraf etmesi zor ve duyulması istenmeyen bir çığlık…
Tablonun değeri zamanla anlaşıldı, modern psikolojinin ve dışavurumculuğun görsel manifestosu olarak nitelendirildi. Ve bu tablo, sanat tarihçileri ve eleştirmenler tarafından modern insanın “varoluşsal kaygısını” ve “psikolojik çöküşünü” anlatan en güçlü başyapıtlardan biri olarak tescillendi.
Edvard Munch, günlüklerinde Çığlık tablosuna ilişkin “Güneş batıyordu, aniden gökyüzü kan kırmızısına büründü… Doğanın içinden geçen sonsuz bir çığlık hissettim” diye yazar. Bu not üzerine sanat tarihçileri Çığlık için değişik yorumlar yaptılar.
Munch’un eserlerinde hep kendi vardır. Ablası, sevgilisi, annesi, arkadaşları…Kendi yalnızlığı, çaresizliği, kaygıları, korkuları ve aşk acısı… Yaşadığı trajediler resimlerine yansır. Ölüm ve iç dünyasında saklı kalan duygular ağırlık taşır. Örneğin “Hasta Çocuk” tablosu 14 yaşındaki veremden ölen ablasını anlatır. “Vampir” ise (orijinal adı “Aşk ve Acı”dır) kadın – erkek ilişkilerine duyduğu güvensizliği sembolleştirir. Ve Edvard Munch melankolik haliyle bugün hâlâ modern insanın korkularını, yas duygusunu ve yalnızlığını en güçlü şekilde gösterebilen sanatçılardan biridir.
Munch 1944 yılında hayata gözlerini yumarken ardında binlerce tablo, çizim ve baskı bıraktı. Hepsini Oslo şehrine vasiyet etti. Belediyeye geçen bu kişisel eşya ve eserler Munch Müzesi’nin kurulmasını sağladı.
Bir protesto biçimi: Dışavurumculuk
Dışavurumculuk 20. yüzyılın başında Almanya’da doğan bir sanat akımı. Hızla sanayileşen ve makineleşen dünyada insanın yalnızlaşmasına, savaşa ve burjuva toplumunun samimiyetsizliğine karşı bir protesto olarak ortaya çıktı. Dış dünyayı olduğu gibi yansıtmak yerine insanın iç dünyasını, duygularını, ruhsal durumunu aktarmayı tercih eder. Sanatçılar nesnelerin ya da kişilerin formlarını bozar, abartılı renk ve çizgiler kullanarak korku, öfke, yalnızlık ve yabancılaşma gibi yoğun duyguları dışa vurur. Sanatçının hissettiği duygu ve psikolojik gerilim aktarılır. İşte Munch’un eserleri ele alındığında akımdan önce yapıtlar verse de bu akımın fikir babalarından biri kabul edilmesi anlaşılabilir bir durumdur.
