ANNE ALOMBERT
Felsefeci ve Paris 8 Üniversitesi öğretim üyesi. “De la bêtise artificielle – Yapay Aptallık Üzerine” (Paris, Allia, 2025) kitabının yazarı.
İlk sohbet robotu, “yapay zeka” (YZ) üzerine odaklanan tekno-bilimsel araştırma programının başlangıç noktası olan Dartmouth Konferansı’ndan on yıl sonra, 1966 yılında, ABD’deki ünlü Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nün (MIT) duvarları arasında doğdu. MIT’de bilgisayar bilimi profesörü olan Joseph Weizenbaum tarafından geliştirilen program, dilsel etkileşimleri simüle edebiliyordu. (1) Prensip basitti: Kullanıcı, bilgisayara bağlı bir daktilo aracılığıyla bir cümle yazıyor, program bu cümleyi analiz ediyor, kendi senaryosuna göre uygun bir yanıt oluşturuyor ve yanıtı metin olarak gönderiyordu. Yaratıcısı programa, George Bernard Shaw’ın Pygmalion adlı tiyatro oyunundaki karakterlerden biri olan Eliza Doolittle’dan esinlenerek ELIZA adını verdi. (2) Eliza Doolittle, düşes gibi davranabilmek için aristokratların dilini öğrenen bir çiçekçiydi. Program ise bir aristokratı değil, bir psikoterapisti simüle ediyor ve adeta psikoterapistin hastasıyla yaptığı görüşmenin parodisini sunuyordu. Kullanıcının ifadelerini çoğunlukla soru biçiminde yeniden formüle ediyor, daha fazla konuşmasını sağlamaktan öteye geçmiyordu; hiçbir zaman ayrıntılı bir yanıt vermiyordu.
Bu tercih, teknik nedenlerle açıklanabilir. Zira programın yanıtlarını oluşturmak için başvurabileceği bir bilgi deposu yoktu; yazılan cümlelerdeki anahtar sözcükleri saptıyor ve bunlara göre belirlenmiş kuralları uyguluyordu. Örneğin kullanıcı tarafından yazılan ifadelerdeki “baba” ya da “anne” gibi sözcükleri tanıdığında, “Bana ailenizden söz edin” türünde bir yanıt üretiyordu. Aksi durumda ELIZA, “anlıyorum”, “çok iyi”, “devam edin” gibi genel ifadelerle karşılık veriyordu.
Oldukça basit bir sistem söz konusuydu. Ancak ortaya çıkan ruhsal etkiler şaşırtıcıydı. Weizenbaum, kullanıcıların programı insanlaştırma ve ona duygusal anlam yükleme hızına ve gücüne kendisi bile şaşırmıştı. Teknoloji üzerine bu deneyimine on yıl sonra eleştirel bir gözle yeniden döndüğü kitabında şunları yazacaktı: “Nispeten basit bir bilgisayar programıyla yapılan bu kadar kısa etkileşimlerin, normal sayılabilecek insanlarda böylesine sanrısal düşüncelere yol açabileceğini fark etmemiştim.” (3) Weizenbaum, programı deneyen sekreterinin, sanki en mahrem sırlarını anlatmak üzere olduğu gerçek bir insanla konuşuyormuş gibi kendisinden odadan çıkmasını istemesini örnek gösterir. Bilgisayar bilimci, “oldukça iyi eğitimli bir kitlenin bile (…) işleyişini anlamadığı teknolojilere aşırı anlam ve bilinç yüklemesinden” duyduğu şaşkınlığı gizlemiyordu. Weizenbaum’a göre bilgisayara niyet ya da duygu atfetme yönündeki kolektif eğilimimiz, büyük ölçüde bu bilgisayar programlarının iç işleyişini anlayamamamızdan kaynaklanıyordu. Bilgisayar bilimci, ELIZA’nın nasıl çalıştığını ayrıntılarıyla açıklayarak programı “büyülü havasından” arındırmaya ve bu yeni teknolojilerin gizemini ortadan kaldırmaya çalışmıştı.
YAPAY ZEKÂ
NEDEN SÜREKLİ
SİZİ POHPOHLUYOR?
Özel İçerik
Bu içerik sadece gazeteye abone olan okuyucular içindir.Yazının devamını okumak için gazetemize abone olmak ister misiniz?
